Uur na uur kun je er genieten, van het uitzicht over het wad. In de luwte van de Balgzanddijk verzamelen zich bij hoogwater op de schorren en op de oever immense aantallen vogels. Bij laag water verspreiden ze zich over de wadplaat Balgzand om te foerageren op tientallen soorten bodemdieren zoals kokkels, slakjes, wadpieren, krabben en garnalen.
Balgzand – een beschermd natuurgebied – ligt in de oksel van de Waddenkust tussen Den Helder en Wieringen en geldt als het vogelrijkste gebied van Noord-Holland. Het is van internationale betekenis voor doortrekkende vogels en wintergasten. Op een rustige herfstochtend zien we bij hoogwater – staande op de dijk bij Van Ewijcksluis – talloze bergeenden, smienten, scholeksters, rosse grutto’s, kluten, kanoeten en rotganzen. Een wolk van honderden bonte strandlopers vliegt onrustig heen en weer. Een enkele grote zilverreiger en een groep lepelaars komt in beeld. Als er een slechtvalk langskomt kiezen de meeste vogels het luchtruim. Twee bruine kiekendieven maken minder indruk.
Met de herfsttrek komen ook veel kleine vogels over vanaf de Waddeneilanden of via de Afsluitdijk. Je ziet of hoort dan onder meer groenlingen, vinken, graspiepers, goudhaantjes, kwikstaarten en rietgorzen.
Laatste ijstijd
Balgzand is ontstaan tijdens de laatste ijstijd. De plaat bestaat uit een deklaag van zand op een ondergrond van keileem. Daarop zijn later veen- en zeekleilagen afgezet. In de middeleeuwen was Balgzand door aanvoer vanuit het Marsdiep een zandige plaat omgeven door diepe zeearmen. Er zijn middeleeuwse woonsporen op gevonden waaronder aardewerk.
Op kaarten uit 1748 en 1792 kom je ‘Balch Sand’ tegen, een enorme zandplaat ten oosten van ‘Helder’ die zich naar het zuiden uitstrekte tot onder het huidige Anna Paulowna. Op plattegronden van 1848-1859 tref je de ‘Balgdijk’ aan met een ‘steenen glooijing’ die overgaat in de Amsteldijk. De Balgdijk was aangelegd om de zee tegen te houden voor polder Het Koegras (ingepolderd rond 1817) en de Anna Paulownapolder (uit 1846). De dijk heeft nog steeds – ook al is hij in 1923 vervangen door een nieuwe zeedijk – zijn oorspronkelijke vorm.
Gaandeweg is Balgzand door veranderde zeestromingen voorzien van een laag slib op de platen tussen de geulen en kreken. Langs de Balgzanddijk zijn aan de waddenzeekant enkele buitendijkse schorren en overstromingsgraslanden. Binnendijks vind je overstromingsgrasland en een – door zilte kwel – brakke plas. Het uitgestrekte Balgzandwad ten oosten van de dijk meet circa tien bij zeven kilometer.
De Amsteldiepdijk tussen Van Ewijcksluis en het oude eiland Wieringen is pas in 1924 aangelegd en het afgesloten deel van het Amsteldiep en het Ulkediep werd daarmee een meer: het Amstelmeer.
Schorren vol leven
Dit gebied is ook belangrijk vanwege zijn flora. Op de schorren vind je zoutminnende planten als schorrekruid, zeealsem, zoutmelde, zeeweegbree, lamsoor, zilte schijnspurrie, zeeaster en de in het najaar roodkleurende zeekraal. De schorren langs de Balgzanddijk waren een broedplaats voor grondbroeders als kluten, visdiefjes en kokmeeuwen. Met de komst van de vos kwam daar een einde aan. Het aantal broedparen liep in twintig jaar terug van 8000 naar 400.
In de Balgzandpolder, aan de landkant van de Balgzanddijk, is in 2017 een ‘vogelrots’ in gebruik genomen. Een vier meter hoog plateau van twee hectare met steile wanden waarop de vogels zonder bedreiging van de vos zouden kunnen broeden. En met succes. Dat jaar broedden er 120 paar visdieven, 10 paar dwergsterns, 3 paar noordse sterns, 3 paar kleine plevieren, 28 paar kluten en 4 paar scholeksters. In de wanden broedden 100 paar oeverzwaluwen. Niet lang daarna ontdekten kleine marterachtigen, bruine ratten en zelfs egels dat ze langs de ruwe, begroeide wand omhoog konden klimmen.
Op het eiland De Verzakking in het Amstelmeer is Landschap Noord-Holland onlangs met een nieuw experiment begonnen: een broedfort van een cirkel aan stalen damwanden met een slotgracht eromheen moet predatoren verhinderen tegen de wand omhoog te klimmen.
Excursies
De Balgzanddijk is aan buiten- en binnenzijde afgesloten voor publiek om vogels bij hoogtij rust te gunnen. Halverwege de dijk is een kijkscherm dat uitzicht biedt op het Kooihoekschor en dat bezocht kan worden tijdens excursies met gidsen vanuit Natuurinformatiecentrum ’t Kuitje van Landschap Noord-Holland aan de Oostoeverweg 80 in Den Helder.
Aan het einde van de Balgzanddijk bij Van Ewijcksluis is een vogeluitkijkpunt dat vrij toegankelijk is en uitzicht biedt over het Balgzand. Voor de excursies kun je je aanmelden via www.landschapnoordholland.nl
Tekst: Jos Lap; Foto’s: tenzij anders vermeld Leo Hofland
Dit artikel verscheen in Duin. Wil je meer weten over de ontwikkelingen langs de Nederlandse kust? Word donateur en ontvang Duin voortaan elk kwartaal. Of vraag een proefexemplaar aan.
